˲ / BIBLIOTEKA
 

Grzegorz Kuprianowicz
Mikołaj Roszczenko

Historia Prawosławia w Lublinie

Lublin od zarania swych dziejów był miastem kulturowego pogranicza. Obok Polaków przez wiele stuleci mieszkali tu Żydzi, Rusini (Ukraińcy), Szkoci, Włosi, Niemcy, Holendrzy, Grecy, Rosjanie. Obok licznych kościołów katolickich wznoszono tu także cerkwie, synagogi i zbory różnych gałęzi reformacji.

Wielokulturowy charakter Lublina wynikał z jego położenia geograficznego miasto znajdowało się na skraju polskich ziem etnicznych, było również znaczącym ośrodkiem handlu, położonym na przecięciu ważnych szlaków kupieckich.

Już w średniowieczu istniała w Lublinie również kolonia ruska. Miejscowa wspólnota prawosławna posiadała w Lublinie swą świątynię cerkiew Przemienienia Pańskiego (Spaso-Preobrażeńską). Od tego czasu Prawosławie i Ukraińcy na stałe wpisali się krajobraz kulturowy miasta nad Bystrzycą i są w nim obecni do dzisiaj.

Lublin i jego chrystianizacja

O początkach miasta i jego chrystianizacji wiemy niewiele. Dzieje Lublina sięgają neolitu, zaś od V w. n.e. człowiek mieszka tu nieprzerwanie. W VI w. wykształcił się ośrodek miejski. Trzy stulecia później (IX w.) tereny te weszły, być może, w skład państwa wielkomorawskiego. Według niektórych badaczy, właśnie wtedy dotarło tu chrześcijaństwo w obrządku słowiańskim. Do tej pory nie znaleziono jednak dowodów potwierdzających te hipotezy.

Prawdopodobnie pod koniec X w. Lublin został włączony do państwa Piastów, w kolejnych stuleciach dokonała się zapewne chrystianizacja tych terenów w obrządku zachodnim. W tym przypadku również nie ma żadnych informacji źródłowych, pierwsza wzmianka o kościele katolickim w Lublinie pochodzi z legendy i dotyczy końca XIII w. Trudno sobie jednak wyobrazić, by w końcu XIII w. nie było w Lublinie kościoła, tym bardziej, że wkrótce potem był on już na pewno siedzibą ważnej jednostki terytorialnej Kościoła katolickiego archidiakonatu oraz władzy państwowej kasztelana.

Początki Prawosławia w Lublinie

Obszary między Wisłą a Bugiem (dzisiaj określane nazwą Lubelszczyzna) od zarania stanowiły pogranicze polsko-ruskie. Zachodnia część tego terytorium zamieszkiwana była przez ludność zachodniosłowiańską i z czasem weszła w skład państwa Piastów, zaś wschodnią (zwaną w kilka wieków później Chełmszczyzną i Podlasiem) zamieszkiwało wschodniosłowiańskie plemię Wołynian i stanowiła ona zachodnią rubież Rusi Kijowskiej.

Po oficjalnym chrzcie Rusi w 988 r. następowała intensywna chrystianizacja całego państwa kijowskiego. Chrystianizacja nie była jednak aktem jednorazowym i natychmiastowym, lecz długotrwałym procesem, tym bardziej iż tereny między Wieprzem i Bugiem były peryferyjnymi. Tworzenie zrębów sieci parafialnej Kościoła prawosławnego trwało przez XI i XII wiek. Z pewnością proces ten uległ intensyfikacji po powstaniu w pobliskim Włodzimierzu Wołyńskim diecezji prawosławnej, w skład której weszły także tereny na zachód od Buga.

Nową epokę w dziejach regionu rozpoczęło wejście ziem nadbużańskich na przełomie XII/XIII w. w skład Księstwa Halicko-Wołyńskiego (Halicko-Włodzimierskiego), w którym książę Roman Mścisławowicz, a potem ponownie jego syn Daniel Romanowicz (Halicki), zjednoczyli ziemie zachodnioruskie, podzielone wcześniej na wiele udzielnych księstw. Znaczenie tych peryferyjnych obszarów znacznie wzrosło, gdy książę Daniel właśnie tutaj ulokował stolicę swego państwa. Początkowo rolę taką pełnił Uhrowesk, wkrótce jednak książę Daniel zdecydował o translokacji głównego ośrodka księstwa do Chełma. Obok roli centrum polityczno-administracyjnego Chełm zaczął też pełnić funkcję centrum życia religijnego, gdy książę Daniel zapewne w końcu lat trzydziestych XIII w. przeniósł tu biskupstwo prawosławne (powstałe prawdopodobnie kilkanaście lat wcześniej w Uhrowesku). Nowopowstała prawosławna diecezja chełmska objęła obszary zachodnich kresów Rusi, wchodziła w skład metropolii kijowskiej, podległej patriarsze Konstantynopola.

Położenie Lublina w pobliżu polsko-ruskiej granicy politycznej i etnicznej przynosiło dwojakiego rodzaju konsekwencje. Z jednej strony mógł on być przedmiotem sąsiedzkich waśni między książętami polskimi i ruskimi. Jak pisze Wincenty Kadłubek w swej Kronice, książę Daniel opanował Lublin i wzniósł tu zamek z wieżą obronną i cerkwią (byłaby to pierwsza świątynia prawosławna w Lublinie). Część historyków podważa jednak zarówno sam fakt zbrojnego zajęcia miasta przez księcia Daniela, jak i wznoszenia w nim przez niego budowli. Z drugiej zaś strony bliskie sąsiedztwo ziem ruskich powodowało obecność w samym mieście i okolicy ruskiego elementu etnicznego, a zatem i Prawosławia.

Ze względu na brak źródeł nie możemy dokładnie ustalić daty powstania stałej parafii prawosławnej w Lublinie i budowy pierwszej cerkwi, a także genezy miejscowej społeczności ruskiej. Nie znamy odpowiedzi na pytanie, czy cerkiew powstała na potrzeby zamieszkałej tu na stałe ludności ruskiej, stanowiącej wyspę w polskim otoczeniu, czy też na potrzeby przybywających tu okazjonalnie kupców ruskich. Osadnictwo ruskie było bowiem obecne na zachód od rusko-polskiej granicy etnicznej, być może także w okolicach Lublina. Może o tym świadczyć np. nazwa położonej pod Lublinem wsi Prawiedniki, według niektórych językoznawców sama nazwa Lublin jest pochodzenia ruskiego. Być może miały tu znaczenie oba te czynniki. W każdym bądź razie już w średniowieczu istniała w Lublinie kolonia ruska. Jedna z najstarszych ulic miasta do dziś nosi nazwę Ruska i jest zapewne pozostałością dzielnicy zamieszkałej przez ludność ruską. Właśnie w tej ruskiej dzielnicy powstała cerkiew prawosławna p.w. Przemienienia Pańskiego, czyli Spasa (jak określa się to święto w tradycji ukraińskiej).

Pierwsza wzmianka o lubelskiej cerkwi zawarta jest w dokumencie z r. 1390 w sprawie tzw. ruszycy. Ten łacińskojęzyczny dokument mówi o zabiciu 2 kobiet udających się ze wsi Kolechowice (40 km na północny-wschód od Lublina) do sancti Spaas eclesie scismaticze ante Lublin sita, czyli do prawosławnej cerkwi Przemienienia Pańskiego w Lublinie. A więc w końcu XIV w. była już w Lublinie, znana w okolicy, cerkiew prawosławna.

Warto tu wspomnieć o jeszcze innym cennym zabytku świadczącym o związkach Lublina z ziemiami ukraińskimi. Jest nim kaplica Świętej Trójcy na Zamku Lubelskim, wzniesiona w końcu XIV w. Na życzenie wychowanego pod wpływem tradycji prawosławnej króla Władysława Jagiełły rajcowie miejscy zdecydowali ozdobić ją freskami w stylu bizantyjsko-ruskim. Freski te wykonała w r. 1418, pod kierunkiem mistrza Andrzeja, grupa ruskich ikonopisców, pochodzących najprawdopodobniej z Wołynia.

Kolejna informacja o lubelskiej cerkwi dotyczy dopiero 1447 r. Chełmski biskup unicki Szumborski pisał w 1825 r. (opierając się na nieznanych nam dokumentach), że cerkiew Spasa w Lublinie, przy Słomianym Rynku, ufundowała księżna kijowska Maria Iwanowna w 1447 r. Wydaje się jednak, że cerkiew ta istniała już wcześniej, ponieważ w dokumencie-darowiźnie księcia Jurija Czartoryjskiego z 1599 r. mówi się, iż cerkiew ta jest ... z wieków dawnych fundowana i zbudowana, a więc w końcu XVI w. tradycję cerkiewną w Lublinie mierzono już wiekami. Z kolei z dokumentu metropolity kijowskiego Michała Rahozy dla bractwa lubelskiego z roku 1594 dowiadujemy się, że cerkiew Przemienienia Pańskiego znajdowała się ...na Czwartku, na górze przy gościńcu Litewskim i Ruskim.

O wiele dokładniej możemy odtworzyć dzieje lubelskiej cerkwi w XVI w. Tego właśnie okresu w dziejach cerkwi dotyczą 4 oryginalne rękopiśmienne księgi przechowywane w Archiwum Państwowym w Lublinie, dotyczą one, niestety, głównie spraw majątkowych. Dowiadujemy się z nich m.in., że istniał spór między parafią prawosławną a proboszczem kościoła katolickiego p.w. św. Mikołaja na Czwartku o łan ziemi położonej między cerkwią a kościołem. Właśnie z tych dokumentów znamy imiona proboszczów Spaso-Preobrażeńskiej cerkwi w XVI w. Pierwszym z wymienionych duchownych jest Hrihorij, który sądził się o jakieś Jurkowe pole, zabrane przez proboszcza łacińskiego. W dokumentach mówi się także o różnych krzywdach cerkiewnych ludzi oraz o tym, że Żydzi wybierają ziemię spod góry, na której stoi cerkiew, co grozi jej zawaleniem, ale innych wzmianek o samej cerkwi nie ma.

Z kolei z lustracji województwa lubelskiego z 1565 r. dowiadujemy się, iż cerkiewnej ziemi (wolnej od podatku) było półtora łanu i że uprawiali ją poddani ruskiego bajtka (chyba ,,bat'ka), których jest niemało. W r. 1593 król Zygmunt III zabronił cerkiewnym ludziom i Żydom piec chleb (na sprzedaż) oraz warzyć piwo i miód, ponieważ katoliccy mieszczanie Lublina skarżyli się na silną konkurencję.

Po unii brzeskiej

Koniec XVI w. przyniósł znaczące zmiany w sytuacji Cerkwi prawosławnej w Rzeczpospolitej. Kościół katolicki, wstępujący w okres kontrreformacji, po raz kolejny wysunął ideę unii kościelnej, czyli w praktyce przyłączenia Cerkwi prawosławnej w Rzeczypospolitej do Kościoła katolickiego. Jednym z inicjatorów unii był król Zygmunt III. Po jej zawarciu w r. 1596 w Brześciu, władza państwowa udzielała Kościołowi katolickiemu i unitom wszechstronnego wsparcia, zaś Cerkiew prawosławna stała się nielegalną i prześladowaną.

Zawarcie unii przez część hierarchów spotkało się ze zdecydowanym sprzeciwem większości wiernych, a biskupów, którzy podpisali unię uznano za odstępców. Ważną rolę w życiu Cerkwi zaczęły odgrywać bractwa cerkiewne, które stały się wkrótce najprężniejszymi, obok monasterów, ośrodkami walki o prawa prawosławnych i oporu przeciw narzucanej siłą unii.

Jednym z pierwszych bractw w Rzeczypospolitej było bractwo lubelskie, założone przez prawosławnych mieszczan 15 stycznia 1586 r. Statut bractwa zatwierdzony został przez patriarchę antiochijskiego Joachima, a potwierdził go następnie patriarcha konstantynopolski Jeremiasz. Hramotę na działalność bractwa wydał w 1594 r. metropolita kijowski Michał Rahoza. Lubelskie bractwo zorganizowane było na wzór najstarszych bractw cerkiewnych lwowskiego (1439) i wileńskiego (1458). Jego działalność nie ograniczała się wyłącznie do sfery religijnej, bractwo lubelskie założyło m.in. przytułek dla ubogich, szpital i szkołę bracką.

Proboszczami lubelskiej cerkwi byli wówczas wybitni duchowni, jak np. Piotr Passki, który napisał księgę objaśnień i pouczeń dla ludu, czy jego młodszy syn, Sawa. Właśnie Sawa Passki dokonał nowego przekładu Nomokanonu (zbioru kanonów cerkiewnych), który był poprawiony i bardziej zgodny z greckim. Była to pierwsza taka próba w metropolii kijowskiej. Charakterystycznym jest również to, że trudniejsze słowa Sawa Passki wyjaśniał, jak o tym pisze wybitny historyk P.N. Batiuszkow w swoich Pamiatnikach Russkoj Stariny..., małorusskim narieczijem, czyli w języku ukraińskim.

To widocznie dzięki autorytetowi, jaki posiadał Sawa Passki, do lubelskiego bractwa w 1601 r. wstąpiło wielu przedstawicieli znakomitych ruskich rodów, m. in. książęta Konstanty Ostrogski, Hryhorij Sanguszko-Kaszyrski, Akim Korecki, Paweł Drucki-Lubecki, Jurij Czartoryjski, Hrihorij Czetwertyński. Zaś bracia Ostrogscy przekazali wówczas, jako dar dla lubelskiej cerkwi, ikonę Matki Boskiej, zwaną później Lubelską.

Ważnym zadaniem, które stanęło przed bractwem i całą prawosławną społecznością Lublina była potrzeba budowy nowej cerkwi. Stara, drewniana, spłonęła w 1587 r. Według tradycji ocalał z niej tylko ikonostas. Budowę nowej cerkwi rozpoczęto już w następnym 1588 roku, nie wiadomo jednak, czy i kiedy ją ukończono. W owym czasie cerkiew w Lublinie najprawdopodobniej jednak istniała, gdyż znamy imiona proboszczów z tego okresu aż do r. 1604. Fakt istnienia cerkwi w Lublinie na początku XVII w. (ok. 1620 r.) potwierdza również autor monografii Lublina W. Zieliński, który pisze: ... a rozszalały motłoch równocześnie napadł także na cerkiew grecką, wznoszącą się przy Słomianym Rynku i wielce ją uszkodził ... (która) z czasem uległa zupełnemu zniszczeniu. Być może była to jednak cerkiew monasterska, gdyż w nowej kronice cerkiewnej (stara nie zachowała się do naszych czasów) jest informacja o tym, iż w latach 1560-73 przy cerkwi Przemienienia Pańskiego zbudowano niewielki monaster. Być może cerkiew, której budowę rozpoczęto w r. 1588 spłonęła na początku XVII w., jak to sugeruje jeden z autorów.

Budowę kolejnej, murowanej cerkwi bractwo rozpoczęło w 1607 r. W znalezionej podczas remontu cerkwi w 1839 r. za jedną z ikon rękopiśmiennej książeczce mówiło się, że bractwo lubelskie buduje tę cerkiew dzięki pomocy wspomnianych wielmoży oraz ... błahoczestywych Chrystusolubywych welmożnych panów szlachtyczej, obywatelej wojewodstwa Kijewskoho, Wołynskoho i Braclawskoho i inych mnohich blahoczestywych ludej. Budowa nowej cerkwi trwała aż 26 lat, do 1633 r. Prawdopodobnie przyczyną tego było przeciwdziałanie i próby przejęcia cerkwi przez unitów popieranych przez Kościół katolicki i władze miasta. Próbując przejąć cerkiew unici wielokrotnie sądzili się z prawosławnymi w lubelskim Trybunale. Bractwo jednak również mobilizowało swoje siły uzyskując pomoc od biskupa chełmskiego Paisjusza Czerchawskiego i metropolity kijowskiego Hioba Boreckiego, którzy przysyłali do Lublina wybitnych uczonych prawosławnych Kasjana Sakowicza i Teofila Leontowicza. Służyli oni radą i pomocą lubelskiemu bractwu, byli także wykładowcami w szkole brackiej. Mając takich nauczycieli szkoła musiała stać na wysokim poziomie. W latach 1634-36 T. Leontowicz był nawet rektorem tej szkoły. Z jego pamiętnika wiemy, że przywiózł on ze sobą kilkadziesiąt cennych ksiąg cerkiewnych, które wzbogaciły księgozbiór bractwa.

W marcu 1633 r. odbywał się w Krakowie sejm koronacyjny, na którym nowowybrany król Władysław IV uznał istnienie Cerkwi prawosławnej, wyraził zgodę na odrodzenie hierarchii oraz wydał wiele przywilejów potwierdzających prawa prawosławnych. Dwa z nich dotyczyły cerkwi lubelskiej. W pierwszym król wyłączał lubelską parafię spod jurysdykcji unickiego biskupa chełmskiego, w drugim zaś obiecywał osobistą opiekę nad lubelską cerkwią. Na ich podstawie zatwierdzony wówczas przez króla nowy metropolita kijowski Piotr Mohyła, jeden z najwybitniejszych hierarchów na katedrze kijowskiej, wracając prawdopodobnie z Krakowa do Kijowa, przyjechał do Lublina i 5 (15) marca 1633 r. wyświęcił nową murowaną cerkiew Przemienienia Pańskiego.

Sytuacja prawosławnych w Lublinie poprawiła się jednak w niewielkim stopniu. Już w dwa lata po wyświęceniu unici dokonali napadu i zajęli cerkiew oraz monaster. W roku 1638 ten akt bezprawia usankcjonowal król Władysław IV. Przeciwko odbieraniu prawosławnym świątyń przez unitów zaprotestowała ruska szlachta na swoich sejmikach w 1639 r. domagając się ich zwrotu. Wśród wyliczanych świątyń na pierwszym miejscu znalazła się cerkiew lubelska. Król Władysław IV uwzględnił te żądania i specjalnym uniwersałem nakazał staroście lubelskiemu oddać cerkiew Spasa lubelskiemu bractwu. Uczyniono to dopiero w następnym roku. Jednak w 1645 r. unici znów zajęli cerkiew.

W roku 1648 wybuchło powstanie kozackie pod wodzą Bohdana Chmielnickiego. Jednym z najważniejszych postulatów Kozaków było zniesienie unii i przyznanie równych praw ludności ruskiej. Powstanie odniosło początkowo sukces i na mocy ugody zborowskiej (1649) unici mieli zwrócić wszystkie cerkwie zabrane prawosławnym. W przedstawionym przez hetmana Bohdana Chmielnickiego spisie nie zabrakło również cerkwi Spasa w Lublinie. Wróciła ona do prawosławnych w r. 1650, lecz na krótko. Rok później, po klęsce Kozaków, pod Beresteczkiem, unici znów zajęli cerkiew w Lublinie. Stan ten trwał do r. 1658 (z krótką przerwą w r. 1655, po zajęciu Lublina przez wojska kozackie), kiedy to na mocy ugody hadziackiej (1658) król jeszcze raz, dzięki Kozakom, zmuszony był zwrócić świątynię prawosławnym.

Nastały jednak inne czasy. Możni protektorzy Prawosławia już dawno poumierali, a ich dzieci wyrzekły się wiary ojców. Presja na prawosławnych była coraz silniejsza. Unici popierani przez władze uzyskiwali coraz większe wpływy. W Lublinie przejawiało się to m.in. odbieraniem prawosławnym ziemi cerkiewnej. Nastąpił także upadek bractwa, znacznie zmniejszyło ono zakres swej działalności. Trudna sytuacja była też w sąsiednim monasterze. Stopniowo zwiększyły się wpływy unickie w parafii. Przejawiało się to m.in. tym, że w Pomianniku cerkiewnym pisanym w latach 1674-1703 stopniowo pojawiało się coraz więcej zdań w języku polskim.

Pod koniec XVII w. unici przejęli ostatnie cerkwie. W Lublinie większość parafian oraz mnisi miejscowego monasteru przyjęli unię dopiero w 1695 r. Po r. 1695 przy cerkwi Przemienienia Pańskiego w Lublinie działała parafia unicka, wchodząca w skład unickiej diecezji chełmskiej oraz klasztor bazylianów. Staraniem zakonników tego klasztoru w r. 1752 powstało przy parafii unickiej bractwo pod wezwaniem św. Onufrego (jednym z jego zadań było m.in. odseparowanie wiernych od wpływu monasteru św. Onufrego w Jabłecznej, który zawsze pozostał wierny Prawosławiu). Rok później bractwo to otrzymało bullę z indulgencją od papieża Benedykta XIII. W rękach unitów cerkiew znajdowała się do 1875 r.

Prawdopodobnie nawet po zajęciu cerkwi Spasa przez unitów część wiernych w Lublinie nadal pozostała prawosławnymi. Autor kroniki cerkiewnej pisze, że do r. 1752 istniało w Lublinie bractwo prawosławne (nie jest to jednak potwierdzone źródłami). Natomiast, gdy w 1785 r. zamieszkali w Lublinie kupcy greccy otrzymali od króla Stanisława Augusta pozwolenie na budowę nowej cerkwi prawosławnej pw. Narodzenia NMP (przy ul. Zielonej), do Greków przyłączyli się także prawosławni Rusini z Lublina.

1795-1918

Rozbiory Rzeczypospolitej niewiele zmieniły w sytuacji prawosławnych. Lublin należał początkowo do Austrii, następnie, po Kongresie Wiedeńskim, wszedł w skład Królestwa Polskiego, będącego w unii personalnej z Cesarstwem Rosyjskim. Dopiero w 1833 r. odnowiona została cerkiew grecka przy ul. Zielonej. W r. 1839 na cerkiew przebudowano ówczesny kościół Wizytek.

Przez cały ten okres przy cerkwi Przemienienia Pańskiego działała nieliczna parafia unicka i podupadający klasztor bazyliański. Bardzo silne były procesy latynizacyjne i polonizacyjne. W wystroju cerkwi pojawiło się wiele elementów zachodnich jak: łacińskie ołtarze boczne, organy, dzwoneczki; dominował też język polski. Po upadku powstania styczniowego, któremu poparcia udzieliła m.in. część duchowieństwa unickiego, ukazem carskim z r. 1864 zostały zlikwidowane wszystkie klasztory bazyliańskie w Królestwie Polskim, w tym także lubelski klasztor św. Onufrego.

W latach 60-tych i 70-tych XIX w. podjęto akcję mającą na celu powrót do Prawosławia unitów diecezji chełmskiej. Jednym z pierwszych kroków w tym kierunku było dążenie do ograniczenia wpływów łacińskich i polskich w obrzędowości i wystroju świątyń. W 1868 r. zaczęto sprowadzać do diecezji chełmskiej duchownych unickich z Galicji, gdzie procesy latynizacyjne i polonizacyjne były mniej zaawansowane. Proboszczem lubelskiej parafii unickiej został ks. Mikołaj Kolenkowski spod Lwowa. W tym samym roku przeprowadzono remont cerkwi, likwidując elementy łacińskie. W kolejnych latach ks. M. Kolenkowski przywrócił wschodni charakter obrzędowości i nabożeństw, przygotowując wiernych do powrotu do Prawosławia. Zwieńczeniem tego procesu stał się uroczysty powrót lubelskiej parafii Przemienienia Pańskiego (liczącej wówczas około 80 osób) do Prawosławia 11 maja 1875 r. Parafia weszła w skład nowopowstałej prawosławnej diecezji warszawsko-chełmskiej.

W tym samym czasie (w latach 1873-76) na pl. Litewskim wzniesiono sobór pw. Podwyższenia Krzyża Pańskiego. Lublin stał się też wówczas tytularną stolicą biskupów prawosławnych wikariuszy diecezji warszawsko-chełmskiej, rezydowali oni w Chełmie. Właśnie Lublin był pierwszą (w latach 1897-98) katedrą biskupią św. Tichona, późniejszego patriarchy moskiewskiego.

Po wybudowaniu soboru gubernator lubelski uznał, że w Lublinie wystarczy jedna parafia prawosławna i zaproponował zlikwidowanie parafii przy cerkwi Przemienienia Pańskiego. Nie zgodził się na to biskup lubelski Modest. W 1881 r. dokonano generalnego remontu najstarszej lubelskiej cerkwi, usuwając ostatnie ślady latynizacji. Jednocześnie jednak miało także miejsce zastępowanie obecnej tu od stuleci ukraińskiej tradycji cerkiewnej przez rosyjską, przejawiało się to np. wyparciem ukraińskiej wymowy języka cerkiewno-słowiańskiego przez wymowę rosyjską. Tym nie mniej niektóre elementy ukraińskiej tradycji cerkiewnej przetrwały.

W październiku 1882 r. przy parafii reaktywowano bractwo cerkiewne i założono niewielką szkółkę cerkiewną. ówczesny proboszcz ks. Włodzimierz Tatarów założył także dużą bibliotekę przycerkiewną, która w 1911 r. stała się biblioteką publiczną. Cerkiew Przemienienia Pańskiego otrzymała również w tym okresie wiele cennych darów, m.in. od patriarchy jerozolimskiego Damiana (kopię Jerozolimskiej ikony Bogurodzicy, krzyż z cząstką Krzyża Pańskiego i fragment kamienia z Golgoty), metropolity kijowskiego Filoteja i cara Aleksandra II. W 1907 r. uroczyście uczczono 300. rocznicę założenia cerkwi. Jednak główną świątynią prawosławną Lublina był w tym okresie sobór Podwyższenia Krzyża Pańskiego.

Na początku XX wieku wybudowano w Lublinie jeszcze 2 cerkwie prawosławne: w latach 1901-1904 na cmentarzu przy ul. Lipowej wzniesiono cerkiew pw. Świętych Niewist Niosących Wonności (ufundował ją prezes Izby Skarbowej w Lublinie Andrej Dejkun), zaś w r. 1904 wzniesiono przy rogatce warszawskiej cerkiew dla wojska, którą nazywano pułkową. Istniały poza tym kaplice prawosławne w więzieniu na Zamku oraz w szpitalu.

I wojna światowa i ewakuacja ludności prawosławnej w głąb Rosji w 1915 r. (tzw. bieżeństwo) przerwały na 4 lata prawosławne życie religijne w Lublinie. Do Rosji wywieziono również część wyposażenia cerkwi. W Moskwie (Czudow monastyr) znalazły się m.in.: Lubelska Ikona Matki Boskiej, kopia Jerozolimskiej Ikony Matki Boskiej, a także cenny Ewangeliarz, osiem dzwonów i wiele innych utensylii. Nic z tych przedmiotów nie powróciło do lubelskiej cerkwi i dalsze ich losy nie są znane.

W odrodzonej Polsce

Odrodzenie państwa polskiego stworzyło zupełnie nową sytuację. Cerkiew prawosławna traktowana była przez większość społeczeństwa polskiego i władze państwowe jako pozostałość zaborów. Wobec Cerkwi i wiernych stosowano politykę restrykcyjną.

W Lublinie prawosławnym odebrano większość cerkwi oraz wiele nieruchomości (w tym jeden z cmentarzy). W dyspozycji prawosławnych pozostała jedynie cerkiew Przemienienia Pańskiego i kaplica na cmentarzu. Pozostałe świątynie spotkał różny los... Sobór Podwyższenia Krzyża Pańskiego na pl. Litewskim był początkowo wykorzystywany jako kościół garnizonowy, a w latach 1924-25 został rozebrany (przy użyciu materiałów wybuchowych). Materiały uzyskane z rozbiórki przeznaczono na budowę Domu żołnierza w Lublinie (obecnie Klub Garnizonowy), nieużyteczne zaś sprzedano na licytacji. Obecnie w miejscu soboru znajduje się fontanna. Po rozbiórce soboru, na kościół garnizonowy przeznaczono cerkiew pułkową (przy al. Racławickich). W latach 1928-29 została przebudowana i zmieniono jej wezwanie na Niepokalanego Poczęcia NMP. Z kolei cerkiew grecką pw. Narodzenia NMP wybudowaną w końcu XVIII w. przy ul. Zielonej przekazano powstającemu w Lublinie Instytutowi Misyjnemu, którego zadaniem było prowadzenie misji wśród prawosławnych (w ramach tzw. neounii), i zmieniono jej wezwanie na św. Jozafata.

Tak, więc powracający z Rosji parafianie zastali w Lublinie zupełnie nową sytuację. Nie wszyscy powrócili z bieżenstwa, ale równocześnie osiedliła się w Lublinie pewna grupa emigrantów z Rosji i Ukrainy, uciekających przed bolszewikami. życie religijne odrodziło się w r. 1920, gdy do Lublina przybył duchowny prawosławny. Jednak początkowo władze państwowe nie chciały wyrazić zgody na istnienie w Lublinie parafii prawosławnej. Były nawet próby przyłączania parafii lubelskiej (która poza ok. 500 prawosławnymi mieszkańcami Lublina obejmowała również prawosławnych mieszkańców wsi Kolechowice i Dratów powiatu lubartowskiego oraz wsi Otrocz powiatu janowskiego) do parafii prawosławnej w Chełmie. Ostatecznie jednak władze uznały istnienie parafii prawosławnej w Lublinie.

Ważnym problemem w życiu parafii była konieczność uzupełnienia wyposażenia cerkwi i utensylii cerkiewnych, które wywieziono do Rosji. Szczególnie bolesną była utrata cudownej ikony Matki Boskiej. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności dwaj parafianie zobaczyli na targu w Lublinie podobną ikonę i kupili ją. Później okazało się, że była to wierna kopia cudownej ikony, która przed wojną znajdowała się w soborze na placu Litewskim. Kopia ta zajęła miejsce oryginału w cerkwi Przemienienia Pańskiego.

W 1921 r. przy parafii utworzono Prawosławne Towarzystwo Dobroczynności, którego zadaniem było udzielanie pomocy ubogim i sierotom. Odrodziło się również bractwo cerkiewne. Od r. 1927 w Lublinie działał także oddział Ukraińskiego Komitetu Centralnego, który organizował życie towarzyskie i kulturalne osiadłej tu emigracji ukraińskiej, w większości prawosławnej.

II wojna światowa zdezorganizowała życie parafii. W sąsiedztwie miasta znajdował się obóz koncentracyjny na Majdanku, w którym zginęły także tysiące prawosławnych, głównie jeńców radzieckich. W 1940 r. lubelska parafia weszła w skład odrodzonej prawosławnej diecezji chełmsko-podlaskiej, której zwierzchnikiem został arcybiskup Iłarion (prof. Iwan Ohijenko). Proboszcz lubelskiej parafii ks. Jakub Kostecki był jednocześnie przewodniczącym Ukraińskiego Komitetu Pomocy w Lublinie. W 1943 r. został zmuszony do opuszczenia parafii.

Po II wojnie światowej

Po zakończeniu wojny parafia lubelska weszła w skład archidiecezji warszawsko-bielskiej. Normalizacja życia parafii nastąpiła w październiku 1945 r., gdy proboszczem został ks. Aleksy Baranow. Był on autorem nowej kroniki cerkiewnej, włożył również wiele wysiłku w uporządkowanie spraw majątkowych i w obronę praw Cerkwi prawosławnej nie tylko w Lublinie, ale i w całym województwie lubelskim.

W okresie powojennym kilkakrotnie przeprowadzono remont cerkwi. Wzniesiono także budynek parafialny koło cerkwi. Od lat 80-tych w kilku etapach dokonano również gruntownej renowacji świątyni i jej wyposażenia (przede wszystkim zabytkowego ikonostasu). Odkryto m. in. ciekawe XVII-wieczne freski, inskrypcje z tego samego okresu, wokół cerkwi przeprowadzono badania archeologiczne.

W latach 80-tych znaczną renomę zdobył chór parafialny kierowany przez Włodzimierza Wołosiuka. Chór był laureatem Dni Muzyki Cerkiewnej w Hajnówce w 1985 i 1986 r. W 1985 r. rozpoczęło w Lublinie działalność Bractwo Młodzieży Prawosławnej. Od 1956 r. działało również w Lublinie koło Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego (obecnie Związek Ukraińców w Polsce), skupiające w dużej części prawosławnych Ukraińców. W latach 50-tych przy kole UTSK działał, kierowany przez ówczesnego wybitnego dyrygenta chóru parafialnego Panfiła Łobaczewskiego (absolwenta szkoły dyrygentów w monasterze w Jabłecznej) 60-osobowy chór ukraiński oparty na chórze parafialnym. W okresie powojennym cerkiew Przemienienia Pańskiego była również cerkwią katedralną dla tytularnych prawosławnych biskupów lubelskich wikariuszy diecezji warszawsko-bielskiej.

Przełomowym wydarzeniem w dziejach Prawosławia w Lublinie stało się reaktywowanie w marcu 1989 r. dawnej diecezji chełmskiej. Stolicą nowopowstałej diecezji lubelsko-chełmskiej stał się właśnie Lublin, a cerkiew Przemienienia Pańskiego świątynią katedralną. Ordynariuszem diecezji został nowowyświęcony biskup Abel (Popławski), który od 1990 r. na stałe zamieszkał w Lublinie.

Uzyskanie przez Lublin statusu stolicy diecezji prawosławnej znacząco wpłynęło na podniesienie prestiżu Prawosławia w mieście oraz wszechstronny rozwój życia parafialnego. Lublin stał się prawosławnym ośrodkiem wydawniczym, Prawosławna Diecezja Lubelsko-Chełmska wydała tu kilkanaście pozycji książkowych. Ukazywało się w Lublinie kilka periodyków cerkiewnych. W 1993 r. odrodziło się bractwo cerkiewne pod nazwą Stowarzyszenie Bractwo Prawosławne pod patronatem św. męczennika Atanazego Brzeskiego. W latach 1994-2003 wzniesiono w Lublinie Prawosławny Ośrodek Miłosierdzia ze świątynią pw. Podwyższenia Krzyża Pańskiego. W latach 90-tych nowym zjawiskiem w życiu cerkiewnym było pojawienie się nowej emigracji z Ukrainy, Białorusi, Rosji, osiedlającej się w Lublinie na krótszy czy dłuższy okres.

W życiu parafialnym w większym stopniu zaczęto uwzględniać różnorodność narodowościową wiernych. Od 1993 r., obok nabożeństw odprawianych w języku cerkiewno-słowiańskim z wymową rosyjską, raz w miesiącu niedzielne Liturgie odprawiane były z wymową ukraińską i z kazaniem w języku ukraińskim. Z kolei od stycznia 2003 r. cerkiew pw. Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Prawosławnym Domu Pomocy Społecznej stała się świątynią ukraińskiej społeczności prawosławnej, nabożeństwa są tu sprawowane zgodnie z ukraińską tradycją cerkiewną.

Dzień dzisiejszy

Obecnie Kościół prawosławny posiada w Lublinie 3 świątynie: katedralną cerkiew pw. Przemienienia Pańskiego przy ul. Ruskiej, na cmentarzu przy ul. Lipowej dwukondygnacyjną cerkiew pw. Świętych Niewiast Niosących Wonności (z dolną świątynią p.w. proroka Eliasza) oraz cerkiew pw. Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Prawosławnym Domu Pomocy Społecznej (ul. Dolińskiego). Każdej niedzieli (z wyjątkiem okresu letniego) sprawowane są w lubelskich cerkwiach prawosławnych trzy Boskie Liturgie dwie w cerkwi katedralnej i jedna (według tradycji ukraińskiej) w cerkwi Podwyższenia Krzyża Pańskiego.

Katedralna Parafia Prawosławna pw. Przemienienia Pańskiego w Lublinie obejmuje centralną część województwa lubelskiego i liczy około 1000 wiernych: Ukraińców, Białorusinów, Rosjan, a także Polaków. We wrześniu 2003 r. z lubelskiej parafii wydzielono nową parafię prawosławną pw. św. Marii Magdaleny w Puławach, gdzie od kwietnia 2003 r. funkcjonuje świątynia prawosławna. Duchowieństwo prawosławne Lublina otacza opieką duszpasterską także dwie sąsiednie parafie prawosławne: pw. św. Mikołaja w Dratowie oraz pw. św. Kosmy i Damiana w Kolechowicach.

Lublin jest siedzibą prawosławnego arcybiskupa lubelskiego i chełmskiego Abla. Działa tu Kancelaria Diecezjalna. Proboszczem Katedralnej Parafii Prawosławnej pw. Przemienienia Pańskiego w Lublinie jest ks. prot. Andrzej Łoś. Wikariuszem jest ks. Jerzy Łukaszewicz, zaś diakonem katedry jest ks. diakon Marek Waszczuk. Duszpasterzem prawosławnej społeczności ukraińskiej Lublina jest ks. prot. Mirosław Wiszniewski, dyrektor Prawosławnego Domu Pomocy Społecznej. W Lublinie istnieją dwa prawosławne chóry cerkiewne: katedralny, kierowany przez Andrzeja Boubleja oraz cerkwi pw. Podwyższenia Krzyża Pańskiego, kierowany przez Aleksego Kucego. W Lublinie działa Bractwo Młodzieży Prawosławnej oraz Bractwo Prawosławne św. męczennika Atanazego Brzeskiego. Funkcjonuje tu również jedyny w diecezji Prawosławny Dom Pomocy Społecznej.